Beth yw Astudiaethau Cymreig?

Yn y cyhoeddiad ‘Reflections on Wales Studies’, a gyhoeddwyd yn 2026, nododd yr Athro Ambreena Manji a’r Athro Rhys Jones rai o’r prif themâu sy’n diffinio Astudiaethau Cymreig:

• amrywiaeth o ddisgyblaethau a phynciau: pynciau sy’n ymestyn ar draws y Dyniaethau, y Celfyddydau a’r Gwyddorau Cymdeithasol (HASS), yn ogystal â Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg, Mathemateg a Meddygaeth (STEMM);
• yn fwriadol ryngddisgyblaethol;
• heb ei gyfyngu i ymchwilwyr academaidd a sefydliadau yng Nghymru;
• heb fod yn ddarostyngedig i ‘genedlaetholdeb methodolegol’: yn cydnabod amrywiaethau mewnol Cymru a’i rhwydweithiau byd-eang;
• yn dathlu amrywiaeth;
• yn ymwneud â’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol;
• yn cydnabod sut mae ymchwil yng Nghymru ac am Gymru wedi helpu i ddatblygu disgyblaethau academaidd ac wedi cyfrannu at ehangu gwybodaeth wyddonol.

Mae ‘Reflections on Wales Studies’ wedi deillio o’r gwaith sydd wedi cael ei wneud gennym ers 2024 i ailgynnau diddordeb yn y maes Astudiaethau Cymreig. Yn arbennig, mae’n adeiladu ar y digwyddiad ‘Ble nesaf i Astudiaethau Cymreig, a gynhaliwyd yn Aberystwyth yn 2025, a oedd hefyd yn achlysur lansio ein Rhwydwaith Astudiaethau Cymreig.

Mynegwyd y syniad o’r cysyniad unigryw hwn, sef Astudiaethau Cymreig, am y tro cyntaf gan yr Athro M. Wynn Thomas FLSW yn ei ddarlith, ‘Studying Wales Today: A Micro-cosmopolitan Approach’, sef darlith flynyddol 2016 Cymdeithas Ddysgedig Cymru a Chymdeithas Anrhydeddus y Cymmrodorion.

Yn ei ddarlith, cyfeiriodd yr Athro Thomas at y cynnydd mawr mewn ymchwil amlddisgyblaethol am Gymru dros yr ugain mlynedd diwethaf, yn edrych ar ei gorffennol a’i phresennol. Fodd bynnag, rhybuddiodd fod perygl y byddai cynnydd o’r fath yn colli llawer o’i fomentwm.

Amlinellodd y camau cynnar yr oedd Cymdeithas Ddysgedig Cymru yn eu cymryd i roi statws clir a diffiniedig i’r maes Astudiaethau Cymreig:

• casglu gwybodaeth am yr ymchwil sydd yn cael ei chynnal ar hyn o bryd ym maes Astudiaethau Cymreig;
• annog datblygu Cynghrair Astudiaethau Cymreig;
• datblygu Strategaeth i gefnogi datblygu Astudiatheau Cymreig.

Arweiniodd y gwaith hwn at gyhoeddi’r llyfryn Wales Studies Research Snapshot ym mis Ionawr 2020. Roedd y llyfryn yn cynnwys dros 40 enghraifft o ymchwil a phrosiectau Astudiaethau Cymreig o wahanol sefydliadau a meysydd academaidd. Roedd yn dangos ymchwil newydd ac arloesol a oedd yn edrych tua’r dyfodol, yn hytrach na dibynnu ar hen ystrydebau am Gymru.

Ddau fis yn ddiweddarach, tarodd y pandemig ac, yn sgil hynny, arafodd rhywfaint o’r momentwm a oedd yn datblygu ym maes Astudiaethau Cymreig.

Nawr, fodd bynnag, mae eithaf tipyn o bethau yn mynd ymlaen:

• mae ein Rhwydwaith Astudiaeth Cymreig wedi cael ei sefydlu;
• mae Astudiaethau Cymreig wedi ennill presenoldeb amlwg drwy ffurfio partneriaeth â Chynghrair Celfyddydau a Dyniaethau Cymru, digwyddiadau yn Eisteddfod Genedlaethol 2025 yn Wrecsam, a thrwy banel pwrpasol ar Astudiaethau Cymreig yng Nghynhadledd Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd 2025;
• mae gan ein cynllun grantiau Rhwydwaith Ymchwilwyr Gyrfa Gynnar ffrwd benodol ar gyfer Astudiaethau Cymreig.

Mae cyfle felly i atgyfnerthu statws Astudiaethau Cymreig a sefydlu ei phresenoldeb ymhellach, a cheisio cyflawni rhai o’r uchelgeisiau a nodwyd gan Rhys Jones ac Ambreena Manji yn ‘Reflections on Wales Studies’:

• codi proffil ymchwil am Gymru ymhlith cynulleidfaoedd academaidd ar draws y DU;
• codi proffil ymchwil am Gymru ymhlith cynulleidfaoedd polisi;
• adeiladu cenedl: cyfrannu at drafodaethau am y weledigaeth ar gyfer Cymru a’r math o genedl mae pobl eisiau iddi fod;
• codi proffil Cymru ar lefel ryngwladol;
• sefydlu Astudiaethau Cymreig yn gadarn fel maes ymchwil: darparu’r strwythurau a’r gefnogaeth angenrheidiol i wella ei hamlygrwydd a chryfhau ei dylanwad;
• addysgu Cymru: cyfrannu at gefnogi’r Cwricwlwm i Gymru, er enghraifft, drwy roi pwyslais ar gynefin.